Respectus Philologicus
Respectus Philologicus
Download

Respectus Philologicus eISSN 2335-2388
2020, vol. 38(43), pp.67–84 DOI: http://dx.doi.org/10.15388/RESPECTUS.2020.38.43.58

Językowy obraz świata na przykładzie niemieckich i polskich wyzwisk osobowych z komponentem animalistycznym

Joanna Szczęk
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filologii Germańskiej
University of Wrocław, Institute of German Philology
Pl. Nankiera 15b, 50-140 Wrocław, Polska
Email: joanna.szczek@uwr.edu.pl
ORCID iD: https://orcid.org/0000-0001-8721-6661
Zainteresowania naukowe: frazeologia, lingwistyka tekstu, pragmalingwistyka, translatoryka, język niemiecki jako język obcy
Research interests: phraseology, text linguistics, pragmalinguistics, translation studies, German as a foreign language

Streszczenie. Stała obecność zwierząt w życiu człowieka nie pozostaje bez wpływu na język. To nie tylko bogata leksyka zwierzęca i odzwierzęca, ale również sposób postrzegania zwierząt, przypisywane im cechy i obserwowane zachowania. Przez pryzmat języka można bowiem ukazać językowy obraz świata wybranego fragmentu rzeczywistości. Przedmiotem niniejszego opracowania jest językowy obraz świata w oparciu o wyzwiska osobowe z komponentem animalistycznym w języku niemieckim i polskim. Praca ma charakter konfrontatywny. Korpus badawczy tworzą osobowe wyzwiska odzwierzęce zebrane ze słowników obu języków. Celem jest ukazanie językowego obrazu świata w oparciu o zebrane jednostki i wskazanie na tej podstawie na podobieństwa i różnice we wspomnianym zakresie. Na podstawie analizy korpusu będzie możliwe sformułowanie wniosków dotyczących postrzegania zwierząt w obu kulturach językowych. Ze względu na podobne doświadczenia w kontakcie ze zwierzętami można się spodziewać przede wszystkim podobieństw w tym zakresie.

Słowa kluczowe: językowy obraz świata; wyzwisko; wyzwisko odzwierzęce; niemiecki; polski.

 

The Linguistic Image of the World on the Example of German and Polish Personal Insults with an Animalistic Component

Abstract. The constant presence of animals in human life influences language. It is not only a rich animal and zoonotic lexis but also a way of perceiving animals, the attributes assigned to them and the behaviour observed. Through the prism of language, one can show the linguistic image of the world of a selected fragment of reality. The subject matter of this study is the linguistic image of the world based on personal insults with an animalistic component in German and Polish. The work is confrontational. The research corpus is constructed of personal zoonotic names collected from the dictionaries of both languages. The aim is to present the linguistic picture of the world based on the collected units and indicate, on this basis, the similarities and differences in the mentioned scope. Based on the analysis of the corpus, the appropriate conclusions are drawn about the perception of animals in both language cultures. Due to similar experiences in contact with animals, one can expect mainly similarities in this regard.

Keywords: linguistic picture of the world; insult; animal slur; German; Polish.

Submitted 24 April 2020 / Accepted 20 June 2020
Įteikta 2020 04 24 / Priimta 2020 07 20
Copyright © 2020 Joanna Szczęk. Published by Vilnius University Press. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License CC BY-NC-ND 4.0, which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium provided the original author and source are credited.

Uwagi wstępne

Stała obecność zwierząt w życiu człowieka, przypisywane im cechy czy sposoby zachowań skłaniają do podjęcia rozważań i analiz w zakresie środków językowych, które utrwalają w istocie całokształt funkcjonowania zwierząt. Ze względu na wysoki poziom ekspresywności wyzwiska odzwierzęce typu dumme Kuh / głupia krowa, blöde Gans / głupia czy też takie o strukturze pojedynczych leksemów, jak np. Hyäne / hiena, Schwein / świnia, można uznać za szczególną manifestację cech i zachowań przypisywanych zwierzętom. W tym kontekście powstaje jednak pytanie, jaki obraz zwierząt wyłania się na podstawie analizy semantycznej tego typu jednostek?

Celem niniejszego opracowania jest ukazanie językowego obrazu świata w oparciu o analizę jednostek określanych mianem wyzwisk odzwierzęcych. Analiza ma charakter konfrontatywny, a jej przedmiotem są niemieckie i polskie wyzwiska osobowe z komponentem animalistycznym o strukturze pojedynczych leksemów lub fraz nominalnych. Materiał empiryczny został zaczerpnięty ze słowników obu języków1. Podstawowe kryterium formalne to obligatoryjna obecność komponentu animalistycznego – nazwy zwierzęcia – w danym wyzwisku (por. Miodek, 2014, s. 216).

1. Językowy obraz świata

Punktem wyjścia niniejszej analizy jest pojęcie językowego obrazu świata (JOS). Przyjmuję za Tokarskim (1993, s. 358), że jest „to zbiór prawidłowości zawartych w kategorialnych związkach gramatycznych (fleksyjnych, słowotwórczych, składniowych) oraz w semantycznych strukturach leksyki, pokazujących swoiste dla danego języka sposoby widzenia poszczególnych składników świata oraz ogólniejsze rozumienie organizacji świata, panujących w nim hierarchii i akceptowanych przez społeczność językową wartości”. To „struktur[a] pojęciow[a] utrwalon[a] (zakrzepł[a]) w systemie danego języka” (Grzegorczykowa, 1990, s. 43), na co wskazuje również Bartmiński (1990, s. 110) w następujący sposób: „zawarta w języku interpretacja rzeczywistości, którą można ująć w postaci zespołów sądów o świecie. Mogą to być sądy bądź utrwalone w języku, w jego formach gramatycznych, słownictwie, kliszowych tekstach (np. przysłów), bądź to przez formy i teksty języka implikowane.” W tym kontekście warto również podać za Maćkiewicz (1990, s. 208), że JOS jest „tylko częścią obrazu świata [...] Jest to ta część obrazu świata, która przejawia się w danych językowych. Inaczej mówiąc, jest to sposób, w jaki wniesiona zostaje do języka doświadczona, przeżyta i wyobrażona przez wspólnotę komunikatywną rzeczywistość.” Taki sposób ujmowania pojęcia JOS umożliwia dotarcie do „określonego sposobu ujmowania przez język rzeczywistości (zarówno pozajęzykowej, jak i językowej [...]” (Anusiewicz, 1994, s. 113). Oczywistym fenomenem, który dokumentuje właściwy dla danej kultury językowej sposób pojmowania rzeczywistości, jest język z jego semantycznymi, gramatycznymi, syntaktycznymi i pragmatycznymi kategoriami (ibid.).

W świetle przytoczonych powyżej definicji przyjmuję, że na podstawie danych językowych, tu leksykalnych, w postaci osobowych wyzwisk z komponentem zwierzęcym, można zrekonstruować fragment językowego obrazu świata obu kultur językowych, a porównanie pozyskanych dzięki temu danych, dotyczących utrwalonej w strukturze obu języków interpretacji rzeczywistości, pozwoli na uzyskanie wglądu w strukturę wartości i formułowane na tej podstawie sądy o świecie w odniesieniu do obu nie tak blisko spokrewnionych kultur, bowiem jak twierdzi Kolberová (2014, s. 31) w oparciu o tezy Bartmińskiego (2012) „Słownictwo w badaniach nad językowym obrazem świata znajduje się na pozycji uprzywilejowanej, stanowi bowiem klasyfikator społecznych doświadczeń i zawiera inwentarz pojęć relewantnych egzystencjalnie, społecznie i kulturowo.” Szczególne miejsce w zasobie leksykalnym danego języka zajmują wyzwiska, których wkład w językowy obraz świata jest dość znaczny. Jak wskazuje Kolberová (2014, s. 30, wyróżnienie – J. S.), „[...] wyzwiska, a ściślej ich poszczególne komponenty, niejednokrotnie również ukazują nam obraz zawarty w języku, również one świadczą o pojmowaniu rzeczywistości przez użytkowników danego języka.“

2. Kilka słów o naturze wyzwisk

Punktem odniesienia dla kryteriów, na podstawie których został zebrany korpus badawczy w niniejszym opracowaniu, jest definicja wyzwiska wg Seibicke (1996, s. 495), który wyjaśnia jego naturę w następujący sposób: „Schimpfwörter sind Substantive, mit denen Personen anstatt mit ihren Namen oder Titel in abfälliger Weise angeredet oder benannt werden“ 2. W podobny sposób termin ten jest definiowany w języku polskim, tj. jako „obraźliwe określenie lub inne obraźliwe słowo kierowane pod czyimś adresem” 3. W kategoriach tematycznych wyzwisko jest klasyfikowane w grupie „wyrażeń i zachowań nieakceptowanych społecznie” 4.

W świetle przytoczonych powyżej definicji wyzwisk można również wskazać na ich aspekty aksjologiczne. Jak zauważa bowiem Kolberová (2014, s. 30): „Wyzwisko zawsze wartościuje negatywnie, ma za cel obrażać osobę zwyzywaną, zatem dzięki słowu czy słowom składającym się na nie, można stwierdzić, co odbierane jest na tyle źle i negatywnie, by danym wyrazem określić kogoś, wartościując go ujemnie.”

W literaturze przedmiotu wymieniane są obszary tematyczne, które stanowią inspirację dla wyzwisk. Należą do nich: zanieczyszczenia (w tym fizjologiczne), organy i produkty wydalania, brud, gnój, czynności fizjologiczne, organy służące do wykonywania czynności fizjologicznych, obrzydzenie, genitalia, czynności seksualne, prostytucja, promiskuityzm, zdrada małżeńska, nieślubne dzieci, męskość, nazwy zwierząt, obszar religijny, wady psychiczne (por. Nübling, Vogel, 2004, s. 19–33). Seibicke (1996, s. 496) podsumowuje te kwestie w następujący sposób:

Aus dem Inhalt der Schimpfreden ließe sich ein Katalog alles dessen zusammenstellen, was die Schimpfenden für verächtlich und verabscheuenswert halten. Das können körperliche Merkmale sein, geistige und moralische Defekte, barsches oder unsoziales Verhalten, Charaktereigenschaften […], Verhaltensweisen […], Unsauberkeit […]. Insgesamt bilden sie einen negativen Tugendenspiegel 5. (Seibicke, 1996, s. 496).

Bogatym źródłem inspiracji dla wyzwisk różnej natury jest świat zwierząt. Chodzi tu zwłaszcza o cechy im przypisywane oraz ich zachowania. Częstotliwość sięgania po inspiracje ze świata zwierząt wynika z faktu, że od zawsze związki między światem zwierzęcym i ludzkim były bardzo ścisłe, na co wskazuje Lurker (1992, s. 752): „Tiere gelten seit eh und je als Träger von versteckten Wahrheiten über die Menschen selbst und der menschlichen Eigenschaften. Sie entlarven die menschlichen Schwächen und weisen deutlich auf deren Einschränkungen hin“6.

3. Analiza materiału

Przedmiotem analizy w niniejszym opracowaniu są niemieckie i polskie wyzwiska z komponentem zwierzęcym. Celem jest ukazanie językowego obrazu świata w oparciu o wybrany materiał leksykalny. Językiem wyjściowym jest język niemiecki, porównanie ma jednak charakter niemiecko-polski i polsko-niemiecki.

3.1 Struktura wyzwisk z komponentem zwierzęcym

Analizowane jednostki wykazują w obu językach różną budowę strukturalną. Petershagen (2014) wskazuje dla języka niemieckiego trzy rodzaje struktur:

1. wyzwiska osobowe z komponentem zwierzęcym o strukturze pojedynczych leksemów, np.: Schaf (pl. owca), Ochse (pl. wół), Esel (pl. osioł) i in.

2. wyzwiska osobowe z komponentem zwierzęcym z przydawkami w formie fraz nominalnych, np.: dumme Kuh (pl. głupia krowa), blöde Gans (pl. głupia gęś) i in. Rola przymiotników w tego typu konstrukcjach polega na uwypukleniu danej cechy i wzmocnieniu wyrazu. Zaznaczyć należy jednak, że łączliwość przymiotników z wyzwiskami odzwierzęcymi jest w tym wypadku ograniczona. Często można wskazać również na wyzwiska z tym samym komponentem animalistycznym, które występują z różnymi przydawkami, modyfikującymi ich znaczenie, np.: fieses Schwein (pl. paskudna świnia) vs. armes Schwein (pl. dosł. biedna świnia).

3. ‚nowe‘ gatunkowe nazwy zwierząt w funkcji wyzwisk osobowych, często produkty słowotwórcze, np.: Dreckschwein (pl. niechluj, flejtuch, świnia), Angsthase (pl. tchórz), Papiertiger (pl. papierowy tygrys), Schafskopf (pl. barania głowa), Meckerziege (pl. zrzęda); w wypadku tych nazw występowanie dodatkowych komponentów w danym wyzwisku powoduje doprecyzowanie znaczenia lub jego hiperbolizację.

Dla języka polskiego można w świetle zebranego materiału empirycznego wskazać przede wszystkim wyzwiska o strukturze pojedynczych leksemów – neosemantyzmy „oparte przede wszystkim na metaforyzacji, czyli zmianach w sferze znaczenia leksykalnego [...] wykorzystywanych w funkcji znieważającej” (por. Sojka-Masztalerz, 2010, s. 13), np. świnia, osioł, krowa i in., oraz liczne frazy nominalne typu parszywy pies, zjadliwa jaszczurka i in.

3.2 Językowy obraz świata na przykładzie niemieckich i polskich wyzwisk osobowych odzwierzęcych

Nazwy zwierząt występujące w składzie komponentów analizowanych wyzwisk zostały w ramach każdej z wyróżnionych grup zestawione alfabetycznie. W obrębie każdej z grup wskazano kolejno: wyzwiska, które są tożsame i wykazują taki sam obraz świata w obu językach (NP), wyzwiska, które ukazują językowy obraz świata tylko w języku niemieckim (N), oraz wyzwiska, które ukazują językowy obraz świata tylko w języku polskim (P).

Typologia nazw zwierząt w poniższym zestawieniu odpowiada potocznej kategoryzacji i postrzeganiu zwierząt przez przeciętnych użytkowników języka, którzy nie dysponują wiedzą specjalistyczną. W przypadku każdego zwierzęcia zostanie wskazany sposób jego potocznego postrzegania7.

I. Zwierzęta

1. Zwierzę, zwierz

jest okrutne à okrucieństwo: P: zwierzę; ludzki zwierz

2. zwierzęta egzotyczne

2.1. antylopa

jest gruba à otyłość: N: Antilope

2.2. hiena

jest zachłanna à zachłanność: NP: Hyäne: hiena

jest chciwa na pieniądze à chciwość: N: Finanzhyäne

jest przebiegła, działa bez skrupułów à przebiegłość, brak skrupułów: NP: Hyäne: hiena; ludzka hiena; hiena cmentarna

2.3. hipopotam

jest gruby à otyłość: N: Nilpferd

2.4. leniwiec

jest leniwy à lenistwo: NP: Faultier: leniwiec

2.5. małpa

jest głupia, próżna, zarozumiała à głupota, próżność, zarozumialstwo: NP: Affe: małpa; N: geleckter Affe

jest stara à stary wygląd: NP: alter Affe: stara małpa

jest brzydka à brzydota: N: Affenfratze

ma brzydką czaszkę à brzydkie części ciała: N: Affenschädel

ma ogon à typowy ogon: N: Affenschwanz

wrzeszczy à wrzask: N: Brüllaffe

w stadzie zachowuje się chaotycznie i niezdyscyplinowanie à chaos, brak dyscypliny: NP: Affenstall: małpi gaj / cyrk

jest zwariowana à wariactwo: P: małpa

2.5.1. małpeczka

jest uwodzicielska à uwodzicielskość: P: małpeczka

2.5.2. pawian

zachowuje się głupio à głupie zachowanie: N: Pavian

2.5.3. koczkodan

wygląda dziwnie à dziwny wygląd: P: koczkodan

2.5.4. goryl

jest źle wychowany, niegrzeczny à niegrzeczność: P: goryl

jest brutalny à brutalność: N: Gorilla

2.5.5. orangutan

jest źle wychowany, niegrzeczny à niegrzeczność: P: orangutan

2.6. lampart

jest drapieżny à drapieżność: P: lampart

2.7. mrówkojad

dziwnie wygląda à dziwny wygląd: N: Ameisenbär

2.8. pantera

jest lubieżna à lubieżność: P: pantera

2.9. słoń

porusza się ociężale à ociężałość w poruszaniu się: N: Elefant

2.10. wielbłąd

jest głupi à głupota: N: Kamel

2.11. żyrafa

ma długą szyję à długa szyja: NP: Giraffe: żyrafa

3. zwierzęta hodowlane

3.1. bawół

jest prostacki, gburowaty à prostactwo, gburowatość: N: Büffel

3.2. bydlę

3.2.1. bydlę

jest gburowate, prostackie, brutalne à gburowatość, prostactwo, brutalność: NP: Vieh; Rindvieh; Sauvieh: bydlę; prostackie bydlę

3.3. baran

jest głupi à głupota: NP: Hammel: baran

jest brudny à brud: N: Dreckhammel; N: Misthammel

porusza się w stadzie à poruszanie się w stadzie: NP: Hammelherde: stado baranów

w stadzie jest niezdyscyplinowany à brak dyscypliny: NP: Hammelherde: stado baranów

3.4. koń

jest gruby, otyły à otyłość: N: Pferd

jest stary à starość: P: stary koń

3.4.1. rumak

jest lubieżny à lubieżność: N: Hengst

3.4.2. kobyła

jest wysoka à wysoki wzrost: P: kobyła

3.4.3. szkapa

jest stara i brzydka à stary wygląd, brzydota: P: szkapa

3.5. kozioł

jest uparty à upór: NP: Bock: kozioł; N: Holzbock

jest stary à starość: N: alter Bock

jest lubieżny à lubieżność: N: geiler Bock

porusza się ociężale à ociężałość: N: Lascher Bock

brzydko pachnie à brzydki zapach: N: Stänkerbock

jest sztywny, uparty à sztywność, upór: NP: steifer Bock: uparty kozioł; NP: sturer Bock: uparty kozioł

3.5.1. cap

wydziela brzydki zapach à brzydki zapach: P: cap

3.6. krowa

jest głupia à głupota: N: Kuh; NP: dumme Kuh: głupia krowa; NP: blöde Kuh: głupia krowa

jest niezgrabna à niezgrabność: NP: Kuh: krowa

ma duże wymiona à duże wymiona: N: Milchkuh

3.6.1. cielak

jest naiwny i niedojrzały à naiwność, brak dojrzałości: NP: cielak: Kalb

3.6.2. cielę

jest naiwne i niedojrzałe à naiwność, brak dojrzałości: NP: cielę: Kalb

porusza się niezgrabnie à niezgrabność: P: boże cielę

3.6.3. wół

jest głupi à głupota: N: Ochse; N: Mastochse

pracuje na innych, daje się wykorzystywać à naiwność, głupota: P: wół roboczy

3.6.4. byk

jest lubieżny à lubieżność: P: byk; jurny byk

3.7. królik

rozmnaża się w dużych ilościach à nadmierne rozmnażanie: P: królik

3.8. muł

jest głupi à głupota: N: Maulesel

3.9. osioł

jest uparty à upór: NP: Esel: osioł

jest stary à starość: NP: alter Esel: stary osioł

jest głupi à głupota: NP: Esel: osioł

3.10. świnia

jest podła à podłość: NP: Schwein: świnia

plotkuje i obgaduje innych à plotkarstwo, obgadywanie: N: Lästerschwein

jest gruba, otyła à otyłość: P: świnia; tłusta świnia

3.10.1. maciora

jest brudna à brud: N: Sau

jest gruba i tłusta à otyłość: NP: fette Sau: maciora; tusta maciora

jest słaba à słabość, kruchość: N: arme Sau

jest bezwzględna à bezwzględność: N: Pistensau

3.10.2. prosiak, prosię

jest brudny à brud: N: Ferkel; N: Dreckferkel

jest prostacki/-e, gburowaty/-e, brutalny/-e à prostactwo, gburowatość, brutalność: P: nieskrobane prosię

4. drób

4.1. gęś

jest głupia à głupota: NP: blöde Gans: głupia gęś; NP: dumme Gans: głupia gęś

4.1.1. gąska

jest głupia, naiwna à głupota, naiwność: P: gąska; głupia gąska; pospolita gąska

4.2. kaczka

porusza się powoli i niezgrabnie à niezgrabny i powolny sposób poruszania się: N: Ente; N: lahme Ente

podczas poruszania się kołysze się na boki à kołysanie się na boki: N: Wackelente

idzie na dno, nie umie pływać à nieumiejętność pływania: N: bleierne Ente

4.3. kogut

jest zmienny, często zmienia zdanie àzmienność: N: Wetterhahn

jest lubieżny à lubieżność: NP: Hanh: kogut

4.3.1. kura

dziwnie wygląda à dziwny wygląd: N: Huhn; N: Krampfhenne

upija się à upojenie alkoholem: N: versoffenes Huhn

niekorzystnie, źle wygląda po zmoknięciu à niekorzystny wygląd: P: zmokła kura

4.3.2. kwoka

plotkuje à plotkarstwo: P: kwoka

4.4. koza

jest kłótliwa à kłótliwość: N: Gewitterziege

jest głupia à głupota: NP: Ziege: koza; głupia koza

5. Dzikie zwierzęta

5.1. borsuk

jest naiwny, niedojrzały à naiwność, brak dojrzałości: N: Dachs, N: junger Dachs

jest samotny à samotność: P: borsuk

5.2. dzik

jest nieogolony à nieogolona głowa: N: Stachelschwein

5.2.1. odyniec

jest gwałtowny, zapalczywy à gwałtowność, zapalczywość: P: odyniec

5.3. jeleń

jest głupi i naiwny à głupota, naiwność: NP: Hirsch: jeleń

5.4. łoś

5.4.1. klępa

jest stara i zaniedbana à niechlujstwo, zaniedbanie: P: stara klępa

5.5. kret

jest podstępny, przebiegły à podstępność, przebiegłość: NP: Maulwurf: kret

5.6. lis

jest sprytny, przebiegły à przebiegłość, spryt: NP: Fuchs: lis; N: schlauer Fuchs: chytry lis

jest fałszywy à fałsz: P: farbowany lis

5.7. niedźwiedź

jest niezgrabny à niezgrabność: P: prawdziwy niedźwiedź

5.8. wilk

jest podstępny à podstępność, spryt: NP: Wolf im Schafspelz: wilk w owczej skórze

5.9. zając

jest tchórzliwy à tchórzostwo: N: Hase; N: Angsthase

jest niedojrzały, naiwny à brak dojrzałości, naiwność: N: heuriger Hase

6. gryzonie

6.1. mysz

ma wąską twarz i szpiczasty nos à wąska twarz, szpiczasty nos: N: Spitzmaus

jest słaba, nie ma znaczenia à słabość, brak znaczenia: NP: graue Maus: szara mysz

6.2. szczur

jest podły à podłość: N: Ratte; N: miese Ratte

jest brudny, obrzydliwy à brud, obrzydliwy wygląd: NP: Kanalratte: szczur kanałowy; NP: Ratte: szczur

jest fałszywy à fałsz: P: szczur

7. owady, insekty, robaki

7.1. chrząszcz

jest słaby à słabość: P: chrząszcz

7.2. glista

budzi obrzydzenie à obrzydzenie: P: glista; glizda

7.3. komar

jest natrętny, natarczywy, nachalny à natrętność, natarczywość, nachalność: D: Schmeißmücke

7.4. pasożyt

żyje na koszt innych à pasożytnictwo: NP: Parasit: pasożyt

7.5. pchła

jest słaba, wzbudza politowanie à słabość, politowanie: NP: Floh: pchła, pchełka

7.6. pijawka

żyje na koszt innych à pasożytnictwo: NP: Blutegel: pijawka

7.7. robak

jest słaby, bezbronny à słabość, bezbronność: NP: robak: robak; robaczek

7.8. stonoga

jest obrzydliwa, oślizgła à obrzydliwość, oślizgłość: N: Assel; Kellerassel

7.9. szarańcza

atakuje zawsze w dużej grupie à występowanie w dużych grupach: P: szarańcza

7.10. wesz

jest natrętna, natarczywa, nachalna à natrętność, natarczywość, nachalność: NP: Laus: wesz

7.11. żuczek

jest słaby, nie ma nic do powiedzenia, nie ma siły przebicia à słabość, brak siły przebicia: P: żuczek

8. zwierzęta domowe

8.1. kot

jest fałszywy à fałsz: N: falsche Katze

jest tchórzliwy à tchórzostwo: P: kot

8.2. pies

jest głupi à głupota: N: blöder Hund

jest podły à podłość: NP: Bluthund; räudiger Hund; Sauhund: pies; podły pies; parszywy pies

jest fałszywy à fałsz: N: falscher Hund; krummer Hund

8.2.1. piesek

jest rozpieszczony à rozpieszczenie: P: francuski piesek

8.2.2. szczeniak

jest naiwny, niedojrzały à naiwność, niedojrzałość: P: szczeniak

8.2.3. suka

wzbudza złość i niechęć à złość i niechęć: P: bura suka

jest lubieżna à lubieżność: N: Läufige Hündin

8.2.4. kundel

wzbudza pogardę à pogarda: P: kundel

8.1.3. mops

jest gruby, otyły à otyłość: N: Mops; dicker Mops

8.1.4. pudel

jest słaby, mokry wzbudza politowanie à słabość, politowanie: N: begossener Pudel

9. ptaki

9.1. ptak

wygląda dziwnie à dziwny wygląd: N: Vogel; N: komischer Vogel

jest leniwy à lenistwo: P: niebieski ptak

9.2. rajski ptak

wygląda dziwnie à dziwny wygląd: N: Paradiesvogel

9.3. dudek

jest głupi à głupota: N: Wiedehopf

9.4. dzięcioł

jest lubieżny à lubieżność: N: Specht

9.5. jaskółka

brudzi wszystko à powodowanie zabrudzeń, zanieczyszczeń: N: Dreckschwalbe

9.6. kawka

prowadzi rozpustny tryb życia à rozpusta: P: kawka

9.7. kos

brudzi wszystko à powodowanie zabrudzeń, zanieczyszczeń: N: Dreckamsel

9.8. mewka

prowadzi rozpustny tryb życia à rozpusta: NP: Bordsteinschwalbe: mewka

9.9. papuga

powtarza i naśladuje à plotkarstwo, naśladownictwo: NP: Papgei: papuga

9.10. paw

jest próżny, zarozumiały à próżność, zarozumialstwo: N: Pfau

9.11. przepiórka

jest brzydka à brzydota: N: Wachtel

wygląda staro à stary wygląd: N: alte Wachtel

9.12. puchacz

jest brzydki à brzydota: N: grauslicher Uhu

9.13. puszczyk

wygląda dziwnie à dziwny wygląd: N: Kauz

9.14. sęp

jest chciwy, skąpy à chciwość, skąpstwo: NP: Aaasgeier; Geier: sęp

9.15. sowa

jest brzydka à brzydota: N: Eule

wygląda staro à stary wygląd: N: alte Eule

9.16. sroka

kradnie à skłonność do kradzieży: NP: Elster; diebische Elster: sroka złodziejka

9.17. sójka

jest fałszywa à fałsz: P: sójka

9.18. wrona

jest brzydka à brzydota: N: Krähe

9.19. zięba

jest niewiarygodna, niesolidna à brak wiarygodności, solidności: N: Fink

brudzi wszystko à powodowanie zabrudzeń, zanieczyszczeń: N: Mistfink; N: Dreckfink; N: Schmierfink; N: Schmuddelfink; N: Schmutzfink

10. gady

10.1. gad

jest fałszywy, podły à fałsz, podłość: P: gad

10.2. jaszczurka

jest zła, fałszywa à zły charakter, fałsz: P: zjadliwa jaszczurka

10.3. kameleon

jest fałszywy à fałsz: NP: Chamäleon: kameleon

10.4. padalec

jest odrażający, budzi wstręt, odrazę à wstręt, odraza: P: padalec

źle widzi à zły wzrok: N: Blindschleiche

10.5. wąż, żmija

jest fałszywy/-a, zdradziecki/-a à fałsz, skłonność do zdrady: NP: Schlange: zdradziecki wąż

jest podła à podłość: NP: Giftschlange: podła żmija

11. płazy

11.1. ropucha

jest bezczelna à bezczelność: N: freche Kröte; kleine Kröte

jest brzydka à brzydota: NP: Kröte: ropucha

jest wstrętna, oślizgła à wstręt, oślizgłość: P: wstrętna ropucha

wygląda staro à stary wygląd: P: stara ropucha

nadyma się à nadętość: P: nadęta ropucha

jest gruba, otyła à otyłość: P: gruba ropucha

11.1.1. żaba

jest głupia à głupota: N: Frosch

nadyma się à nadymanie się: P: żaba

11.1.2. kumak

ma nastawienie pesymistyczne à pesymizm: N: alte Unke

12. zwierzęta wodne

12.1. ryby

12.1.1. ryba

jest zimna, nie ma uczuć à brak uczuć: NP: Fisch; kalter Fisch: ryba; zimna ryba

nie ma wartości à brak wartości: P: mała ryba

12.2. flądra

jest niechlujna, zaniedbana à niechlujstwo, zaniedbanie: P: flądra

12.3. płotka

nic nie znaczy à brak znaczenia: P: płotka

12.4. rekin

jest bezwzględny, pozbawiony skrupułów à bezwzględność, brak skrupułów: NP: rekin: Hai

12.5. węgorz

12.5.1. jest sprytny à spryt: N: Aal

12.6. wydra

jest rozpustna, cwana, kłótliwa à rozpustność, cwaniactwo, kłótliwość: P: wydra; istna wydra

13. Inne zwierzęta

13.1. ślimak

jest powolny à powolność: NP: Schnecke: ślimak

Wnioski

Analiza porównawcza osobowych wyzwisk odzwierzęcych pozwala na sformułowanie wniosków w zakresie podobieństw i różnic językowego obrazu świata w obu kulturach językowych, postrzeganego przez pryzmat badanych jednostek.

W oparciu o sformułowane powyżej założenia badawcze można wskazać na to, że mimo stałej obecności niektórych zwierząt w życiu przedstawicieli obu kultur językowych, nie wszystkie zwierzęta, ich cechy wyglądu, sposoby zachowania się i inne właściwości osobnicze stanowią źródło motywacji dla wyzwisk osobowych w obu kulturach. W poniższej tabeli zestawiam określenia zwierząt, które funkcjonują jako osobowe wyzwiska lub ich komponenty w obu kulturach językowych (DP), tylko w języku niemieckim (D) oraz tylko w języku polskim (P).

 

Tab. 1. Zestawienie określeń zwierząt, które występują jako wyzwiska osobowe lub ich komponenty

DP

Hyäne: hiena, Faultier: leniwiec, Affe: małpa, Gorilla: goryl, Pavian: pawian, Giraffe: żyrafa, Vieh: bydlę, Hammel: baran, Pferd: koń, Bock: kozioł, Kuh: krowa, Kalb: cielak, Kalb: cielę, Ochse: wół, Esel: osioł, Schwein: świnia, Sau: maciora, Ferkel: prosiak/prosię, Gans: gęś, Henne: kura, Dachs: borsuk, Hirsch: jeleń, Maulwurf: kret, Fuchs: lis, Wolf: wilk, Maus: mysz, Ratte: szczur, Floh: pchła, Blutegel: pijawka, Wurm: robak, Laus: wesz, Katze: kot, pies: Hund, Vogel: ptak, Möwe: mewa, Papgei: papuga, Geier: sęp, Elster: sroka, Paradiesvogel: rajski ptak, Chamäleon: kameleon, Blindschleiche: padalec, Parasit: pasożyt, Schlange: żmija, Kröte: ropucha, Frosch: żaba, Fisch: ryba, rekin: Hai, Schnecke: ślimak;

D

Antilope (pl. antylopa), Nilpferd (pl. hipopotam), Ameisenbär (pl. mrówkojad), Elefant (pl. słoń), Kamel (pl. wielbłąd), Büffel (pl. bawół), Hengst (pl. rumak), Maulesel (pl. muł), Ente (kaczka), Hahn (pl. kogut), Stachelschwein (pl. dzik), Hase (pl. zając), Mücke (pl. komar), Assel (pl. stonoga piwniczny), Mops (pl. mops), Pudel (pl. pudel), Wiedehopf (pl. dudek), Specht (pl. dzięcioł), Amsel (pl. kos), Pfau (pl. paw), Wachtel (pl. przepiórka), Uhu (pl. puchacz), Kauz (pl. puszczyk), Eule (pl. sowa), Krähe (pl. wrona), Fink (pl. zięba), Unke (pl. kumak), Aal (pl. węgorz);

P

zwierzę, małpeczka, koczkodan, orangutan, lampart, pantera, cap, byk, królik, gąska, kwoka, kurek, odyniec, klępa, niedźwiedź, zając, szarak, chrząszcz, glista, pasożyt, pchła, szarańcza, żuczek, piesek, szczeniak, suka, kundel, ptaszyna, kawka, sójka, gad, jaszczurka, flądra, płotka, wydra;

 

W świetle danych przedstawionych w tabeli można wskazać na liczną grupę określeń zwierząt, które jako wyzwiska lub ich komponenty występują w obu językach. Ten fakt nie dziwi, zwłaszcza że są to określenia zwierząt z najbliższego otoczenia człowieka (zwierzęta domowe, hodowlane, występujące w ogrodzie) oraz obszarów jego funkcjonowania (zwierzęta leśne, wodne). Można w tym zbiorze odnaleźć również określenia zwierząt tzw. egzotycznych dla obu kultur językowych, co może dokumentować podobne doświadczenia życiowe.

W zakresie grup określeń zwierząt, które występują jako wyzwiska lub ich komponenty, typowych dla języka niemieckiego można wskazać na podobne grupy, jednak dywersyfikacja jest tu dużo większa, zwłaszcza w odniesieniu do określeń ptaków. W języku polskim natomiast charakterystyczne jest stosowanie w funkcji wyzwisk różnych określeń dot. tego samego zwierzęcia (np. w zakresie płci, wieku i in.). Na uwagę zasługują również określenia hiperonimiczne (np. Vieh / bydlę, Vogel / ptak, Fisch / ryba i in.), które pełnią rolę określeń gatunkowych i w swej naturze są raczej neutralne, jako wyzwiska lub ich komponenty mają wydźwięk pejoratywny.

W odniesieniu do niektórych określeń zwierząt można wskazać, że funkcję wyzwisk pełnią często określenia przedstawicieli rodzin zwierzęcych, np. konierumak (N), kobyła (P), szkapa (P), świnie (świnia, maciora, prosiak / prosię), krowy (krowa, byk, cielak / cielę, woł), kury (kura, kogut, kwoka), psy (pies, szczeniak, suka). To również określenia ras, np. pies: pudel (N), mops (NP), małpagoryl (NP), orangutan (P), czy zającszarak (P). Można odnaleźć także deminutywy, które wskazują na wiek, np. piespiesek (P), małpamałpeczka (P), cielęcielak (NP), gęśgąska (NP).

Na podstawie analizy zebranych jednostek animalistycznych, które są używane jako wyzwiska osobowe lub są ich komponentami, można również wskazać, jakie cechy są przypisywane tym zwierzętom – jak są postrzegane w obu kulturach językowych. Obrazuje to poniższe zestawienie:

1. Wygląd:

a. ogólnie:

stary wygląd: małpa (NP), osioł (NP), kura (NP), kozioł (N), przepiórka (N), koń (P), szkapa (P), ropucha (P),

dziwny wygląd: mrówkojad (N), ptak (N), rajski ptak (N), puszczyk (N), koczkodan (P),

niekorzystny wygląd: kura (P),

obrzydliwy wygląd: szczur (NP), padalec (NP), stawonóg piwniczny (N), ropucha (P), glista (P),

niechlujstwo, zaniedbanie: klępa (P), flądra (P),

brzydota: ropucha (NP), małpa (N), przepiórka (N), puchacz (N), sowa (N), wrona (N),

brud, brudzenie: prosiak / prosię (NP), baran (N), maciora (N), jaskółka (N), kos (N), zięba (N),

b. sylwetka:

otyłość: maciora (NP), antylopa (N), hipopotam (N), koń (N), świnia (P), mops (N),

wysoki wzrost: kobyła (P),

słabość, kruchość: mysz (NP), pchła (NP), robak (NP), maciora (N), żuczek (P), pudel (N), chrząszcz (P),

brak znaczenia, wartości: ryba (P), płotka (P), szara mysz (P)

c. typowe części ciała:

typowy ogon: małpa (N),

nieogolona głowa: dzik (N),

długa szyja: żyrafa (NP),

duże wymiona: krowa (N),

wąska twarz, spiczasty nos: mysz (P),

zły wzrok: padalec (N),

d. sposób poruszania się:

poruszanie się w stadzie: baran (NP),

niezgrabny i powolny sposób poruszania się: krowa (NP), cielę (P), kaczka (N), niedźwiedź (P),

kołysanie się na boki: kaczka (N),

brak umiejętności pływania: kaczka (N),

powolność: ślimak (NP),

ociężałość: kozioł (N), słoń (P),

e. zapach:

brzydki zapach: kozioł (N), cap (P),

f. sposób życia:

pasożytnictwo: pasożyt (NP), pijawka (NP),

występowanie w dużych grupach: szarańcza (P),

rozpustny tryb życia: mewka (NP), ptaszyna (P), kawka (P), wydra (P),

nadmierne rozmnażanie się: królik (P),

g. sposób zachowania się:

wrzeszczenie: małpa (N),

wariactwo: małpa (P),

chaos, brak dyscypliny: małpa (NP), baran (NP),

niegrzeczność: goryl (P), orangutan (P),

h. cechy:

okrucieństwo: zwierz (P),

zachłanność: hiena (NP), ropucha (P),

chciwość: hiena (NP), sęp (NP),

przebiegłość, brak skrupułów: hiena (NP),

lenistwo: leniwiec (NP), ptak (N)

głupota, próżność, zarozumialstwo: małpa (NP), osioł (NP), gęś (NP), jeleń (NP), baran (NP), krowa (NP), pawian (N), wielbłąd (N), wół (N), muł (N), pies (N), dudek (N), paw (N), żaba (N), koza (P), niedźwiedź (P),

uwodzicielskość, lubieżność: kogut (NP), rumak (N), kozioł (N), suka (N), dzięcioł (N), małpeczka (P), pantera (P), byk (P),

brutalność: bydlę (NP), goryl (N),

drapieżność: lampart (P),

prostactwo, gburowatość: bawół (N), bydlę (NP), prosiak / prosię (P),

upór: kozioł (NP), osioł (NP),

naiwność, niedojrzałość: cielak (NP), borsuk (N), zając (N), szczeniak (P), gąska (P),

podłość: świnia (NP),

plotkarstwo, obgadywanie: świnia (N), kwoka (P),

bezwzględność: maciora (N), rekin (NP),

zmienność: kogut (N), kurek (P),

kłótliwość: koza (NP), wydra (P),

gwałtowność, zapalczywość: odyniec (P),

podstępność, przebiegłość, spryt: kret (NP), lis (NP), wilk (NP), węgorz (N),

fałszywość: jaszczurka (NP), kameleon (NP), żmija (NP), kot (N), pies (N), gad (P), lis (P), szczur (P), sójka (P),

tchórzostwo: zając (N), kot (P),

podłość: pies (NP), żmija (NP), szczur (N),

natrętność, natarczywość, nachalność: wesz (NP), komar (N),

rozpieszczenie: piesek (P),

złość i niechęć: suka (P),

pogarda: kundel (P),

naśladownictwo: papuga (NP),

skłonność do kradzieży: sroka (NP),

brak wiarygodności, solidności: zięba (N),

bezczelność: ropucha (N),

nadymanie się: ropucha (P), żaba (P),

pesymistyczne nastawienie: kumak (N),

brak uczuć: ryba (NP).

Należy przy tym podkreślić, że postrzeganie zdecydowanej większości zwierząt jest wielowymiarowe, to znaczy w obu kulturach językowych lub jednej z nich danemu zwierzęciu przypisywanych jest wiele właściwości. Dotyczy to np. następujących zwierząt: hiena: zachłanność (NP), przebiegłość (NP); małpa: głupota (NP), próżność (NP), zarozumialstwo (NP), stary wygląd (NP), brzydota (P), brzydkie części ciała (P), typowy ogon (P), wrzask (P), chaos (NP), brak dyscypliny (NP); baran: głupota (NP), brud (N), poruszanie się w stadzie (NP), brak dyscypliny (NP); kozioł: upór (NP), starość (N), lubieżność (N), ociężałość (N), brzydki zapach (N), sztywność (NP); krowa: głupota (NP), niezgrabność (NP), duże wymiona (P); cielę: naiwność (NP), brak dojrzałości (NP), niezgrabność (P); osioł: upór (NP), starość (NP), głupota (NP); świnia: podłość (NP), plotkarstwo (N), otyłość (P); maciora: brud (N), otyłość (NP), słabość (N), kruchość (N), bezwzględność (N); kaczka: niezgrabny i powolny sposób poruszania się (N), kołysanie się na boki (N); kogut: zmienność (N), lubieżność (NP); kura: dziwny wygląd (N), upojenie alkoholem (N), niekorzystny wygląd (P); zając: tchórzostwo (N), brak dojrzałości (N), naiwność (N); szczur: głupota (N), podłość (NP), fałsz (N); ropucha: bezczelność (N), brzydota (NP), wstręt (P), oślizgłość (P), stary wygląd (P), nadymanie się (P), otyłość (P).

W postrzeganiu niektórych zwierząt w obu kulturach językowych dają się zauważyć pewne podobieństwa. Dotyczą one zazwyczaj cech wyglądu, sposobów zachowania się, które można określić jako typowe dla danego zwierzęcia i w związku z tym w pewien sposób uniwersalne.

Można też odnaleźć określenia takich zwierząt, których postrzeganie w obu kulturach jest inne. Są to np. goryl, wół, prosiak/prosię, koza, borsuk, suka, ptak, żaba.

Niektóre z tych właściwości zostały utrwalone poprzez występowanie w określonych obszarach kultury, np. w bajkach, inne mają charakter stereotypowy, wynikający z określonej konwencji, która nie zawsze odpowiada prawdzie, na co wskazuje Dröscher (1988, s. 9):

Wenn [Sie] nächstens beschimpft werden als ‚dummer Esel‘, ‚dreckiges Schwein‘, ‚flausiger Windhund‘ oder ‚tapsiger Elefant im Porzellanladen‘, seien Sie stolz! Denn mit Blick auf das Tierreich entpuppt sich der Tadel als hohes Lob. […] Über 250 Sprichwörter mit Mensch-Tier-Vergleichen habe ich mit meiner vierzehnjährigen Erfahrung auf dem Gebiet wissenschaftlicher Verhaltensforschung auf ihren Wahrheitsgehalt untersucht. Das Resultat ist niederschmetternd. Fast drei Viertel der Redensarten stellen die Tatsachen auf den Kopf.8

Z drugiej zaś strony używanie nazw zwierząt w funkcji wyzwisk osobowych lub ich komponentów wskazuje na stałą obecność zwierząt w życiu człowieka oraz potwierdza fakt, że stanowią one jedno z najbliższych człowiekowi źródeł inspiracji i motywacji w zakresie tworzenia jednostek językowych – tu: wyzwisk osobowych.

Źródła

Aman, R., 1973. Bayrisch-österreichisches Schimpfwörterbuch. München: Buch & Media.

Anusiewicz, J., Skawiński, J., 1998. Słownik polszczyzny potocznej. Warszawa / Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Czeszewski, M., 2008. Słownik polszczyzny potocznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pfeiffer, H. (red.), 1996. Das große Schimpfwörterbuch. Frankfurt am Main: Eichborn.

Zgółkowa, H., 2004. Nowy słownik gwary uczniowskiej. Wrocław: Europa.

Bibliografia

Anusiewicz, J., 1994. Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Bartmiński, J., 1990. Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata. In: Bartmiński, J. (red.). Językowy obraz świata. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 109–127.

Bartmiński, J., 2012. Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Dröscher, Vitus B., 1988. Sie turteln wie die Tauben. Hamburg: Rasch & Röhring.

Grzegorczykowa, R., 1990. Pojęcie językowego świata. In: Bartmiński, J. (red.). Językowy obraz świata. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 41–49.

Kolberová, U., 2014. Wyzwiska z komponentem „pies” w języku polskim. Opera Slavica, XXIV, 2, s. 29–37.

Lurker, M., 1992. Wörterbuch der Symbolik. Stuttgart: Kröner.

Maćkiewicz, J., 1990. Kategoryzacja a językowy obraz świata. In: Bartmiński, J. (red.). Językowy obraz świata. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 51–59.

Miodek, W., 2014. Bezeichnungen für Haustiere als Schimpfwörter im Deutschen, Polnischen und Spanischen. In: Łyp-Bielecka, A. (red.). Mehr als Worte: sprachwissenschaftliche Studien. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 215–234.

Nübling, D., Vogel, M., 2004. Fluchen und Schimpfen kontrastiv. Zur sexuellen, krankheitsbasierten, skatologischen und religiösen Fluch- und Schimpfwortprototypik im Niederländischen, Deutschen und Schwedischen. Germanistische Mitteilungen, 59, s. 19–33.

Petershagen, H., 2014. Beleidigungen und Kosenamen auf tierischer Basis. Dostęp online: https://www.tagblatt.de/Nachrichten/Beleidigungen-und-Kosenamen-auf-tierischer-Basis-87707.html (od. 20.11.2019).

Seibicke, W., 1996. Nachwort. In: Pfeiffer, H. (red.). Das große Schimpfwörterbuch. Frankfurt am Main: Eichborn.

Sojka-Masztalerz, H., 2010. O inwektywach zwierzęcych w języku polskim. Kształcenie językowe, 8 (18), s. 11–24.

Tokarski, R., 1993. Słownictwo jako interpretacja świata. In: Bartmiński, J. (red.). Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. T. 2: Współczesny język polski, Wrocław: Instytut Kultury, s. 335–363.

Szczęk, J., Wysoczański, W., 2004. Das sprachliche Weltbild am Beispiel der deutschen und polnischen Wie-Vergleiche mit Tierbezeichnungen im Komponentenbestand. Studia Linguistica, XXIII, s. 87–143.

 

 

1 Por. spis źródeł.

2 „wyzwiska to rzeczowniki, przy pomocy których zamiast nazwisk lub tytułów w pogardliwy sposób nazywa się lub odnosi do osób” – tłumaczenie cytatów niemieckojęzycznych na ję zyk polski tu i w całym tekście – J. S.

4 Ibid.

5 „Z treści wyzwisk można stworzyć katalog wszystkiego tego, co przez wyzywającego jest traktowane jako godne pogardy i nikczemne. Moga to być być właściwości cielesne, defekty psychiczne i moralne, podłe i aspołeczne zachowanie, cechy charakteru [...], zachowania [...], nieczystość [...]. Łącznie tworzą negatywny zbiór lustra cnót.”

6 „Zwierzęta od dawien dawna są traktowane jako nośniki ukrytych prawd o ludziach samych w sobie i ich cechach. Demaskują one ludzkie słabości i wyraźnie wskazują na ich ograniczenia.”

7 Metodologia przyjęta na potrzeby prezentacji materiału badawczego w niniejszym opracowaniu odpowiada metodologii zastosowanej w artykule Szczęk, Wysoczański (2004).

8 „Jeśli w najbliższym czasie zostaną Państwo nazwani ,głupim osłem’, ‚brudną świnią’, ,puszystym chartem’ lub ,niezgrabnym słoniem w składzie porcelany’, mogą być Państwo dumni! Dzięki spojrzeniu na świat zwierząt każda nagana okazuje się być najwyższą pochwałą. […] Przebadałem na gruncie naukowym w świetle badań behawioralnych ponad 250 przysłów pod kątem zawartości prawdy, w których zawarte jest porównanie człowieka do zwierząt. Rezultat jest zaskakujący. Prawie trzy czwarte wyrażeń stawia znane fakty na głowie.”